Luận Về Trụ Đồng Mã Viện. - Tác giả Lê Nghị

Luận Về Trụ Đồng Mã Viện.

Nhân có bạn đọc hỏi tôi: Trụ đồng Mã Viện có chôn ở Hồ Tây không?

Xin bày tỏ suy nghĩ khi soạn sử cho trẻ em liên quan đến câu Mã Viện khắc trên trụ đồng 6 chữ: Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt. Việc này cũng thấy nhiều khảo cứu tìm hiểu, tranh luận tốn khá nhiều bút mực.

Có lẽ một số người lớn tuổi nghĩ trụ đồng ở Hồ Tây, vì liên tưởng đến trận đánh quan trọng dẫn tới thất bại của Trưng Trắc tại đây, với hình ảnh trụ đồng trong một bài thơ vịnh sử rất hay, của một tác giả vô danh xuất hiện năm 1918:

Vịnh sử

Trèo non vượt bể biết bao công

Một trận Hồ Tây chút vẫy vùng

Quắc thước khoe chi mình tóc trắng

Cân thoa đọ với gái hồng quần

Dèm chê đã chán đầy mâm ngọc

Công cán ra chi mấy cột đồng

Ai muốn chép công ta chép oán

Công riêng ai đó oán ta chung.

Nhan đề bài thơ: Vịnh sử. Tức nhân đọc sử thấy có nói Mã Viện dựng mấy cột đồng để ghi công, nhưng với nhà thơ thì tư liệu sử

được coi là chép lại tội ác của Mã Viện khi xâm lược. Xin chỉ được nhắc qua vì có bài viết riêng kèm những bài khác nhắc tới Mã Viện.

Không những sử ta và Tàu đều có ghi, các nhà thơ hai nước đều nhắc tới. Các nhà thơ Trung Hoa do đọc Hậu Hán thư, và các sách viết lại nhiều đời mà biết. Việc đó dễ hiểu. Nhưng toàn bộ sử sách Tàu có tới hàng chục sách trước nhà Nguyên chỉ nhằm nhắc tới ranh giới,không hề nhắc tới câu : Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt. Từ nhà Nguyên mới nhắc tới câu có 6 chữ trên. Ở đây xin trích dẫn vài đoạn tiêu biểu từ các nhà nghiên cứu lịch sử đi trước:

1. Cột đồng là trụ mốc biên giới.

-Sách Hậu Hán thư (quyển 54) của Trung Quốc chỉ chép một câu rằng:

“ Viện đáo Giao Chỉ, lập đồng trụ vi Hán chi cực gián dã”, nghĩa là : “Mã Viện đến Giao Chỉ, dựng cột đồng làm bờ cõi cùng cực của nhà Hán”.

-Sách Thủy Kinh (không rõ tác giả) soạn thời Tam Quốc (khoảng năm 220-265) chép:

“ Sông Uất Thủy lại chảy về phía nam, từ huyện Thọ Linh chảy vào biển. Ngày xưa Mã Văn Uyên (tức Mã Viện) chất đá làm bờ đê đến sông ngách Tượng Phố, dựng cột kim tiêu làm biên giới của vùng cực nam…

“Tiên” của Du Ích Kỳ nói: “Mã Văn Uyên dựng hai cột đồng ở bờ bắc Lâm Ấp, có 10 gia đình binh lính sót lại không trở về, ở bờ nam Thọ Linh, đối mặt với cột đồng. Tất cả đều lấy họ là Mã, tự kết hôn với nhau, nay có 200 hộ. Người Giao Châu cho họ là người lưu ngụ, nên gọi là Mã lưu. Ngôn ngữ ăn uống còn giống với người Hoa. Núi sông dời đổi, cột đồng nay lại ở trong biển, chính nhờ vào những người dân này mà biết được chỗ xưa của cột đồng”. (Thủy kinh chú sớ,…sđd, tr. 395).

Đỗ Phủ có câu thơ rằng: "Vũ lai đồng trụ bắc, ý tẩy Phục-Ba quân" nghĩa là: "mưa phía Bắc đồng trụ, muốn rửa quân Phục Ba".

-Về nội dung ghi trên cột đồng, Lịch Đạo Nguyên (466 hoặc 472-527) khi biên soạn Thủy Kinh chú sớ đã chú thêm:

“Theo Cựu Đường chí, Mã Viện đi đánh dân Man Lâm Ấp, đến quận Nhật Nam, lại đi về phía Nam hơn 400 dặm là đến nước Lâm Ấp, lại đi về phía nam hơn 2000 dặm, có nước di Tây Đồ. Viện trồng hai cột đồng ở biên giới phía nam quận Tượng Lâm, phân ranh giới với nước di Tây đồ để ghi lại đức tốt của nhà Hán”. ( Thủy Kinh chú sớ, sđd, tr 395).

Mạnh Hạo Nhiên có câu thi: "Đồng trụ Nhật Nam đoan", nghĩa là cột đồng đứng đầu đất Nhật Nam.

-Sách Đại Việt sử ký tiền biên nhà Trần, không rõ tác giả, có thể là Trần Phổ, cuốn sách sử cũ nhất mà hiện nay ta còn, chép:

“Mã Viện dựng cột đồng ở Kiều Nam biên giới cuối cùng của nhà Hán, nêu rõ pháp chế cũ để cai quản, từ đấy về sau xứ Lạc Việt phải làm theo công việc của Mã tướng quân. Nước Việt ta lại phụ thuộc nhà Hán”. ( ĐVSKTB, sđd, tr. 91) .

“Khâm Châu ở phía tây châu Hải Đông nước ta 300 dặm, có núi Phân Mao, ở giữa núi có cột đồng lớn độ 2 thước. Khoảng năm Nguyên Hòa (806 – 820) nhà Đường, đô hộ là Mã Tổng dựng cột đồng ở chỗ cũ của nhà Hán” (ĐVSKTT, sđd, tr. 92).

-Đại Việt sử ký toàn thư cũng ghi nhận 2 lần nhà Nguyên hỏi cột mốc nhưng tìm không có.

-Khoảng năm 1789, Vũ Huy Tấn được vua Quang Trung cử đi sứ sang nhà Thanh (Trung Quốc). Trên đường đi gặp thổ dân chỉ nơi dựng cột đồng, ông xúc cảm làm ra bài thơ:

Vọng đồng trụ cảm hoài

(Trông chỗ cột đồng, cảm xúc)

Dịch nghĩa:

Sáng sớm ra khỏi thành Minh Châu,

Tìm hỏi dấu tích cột đồng.

Người địa phương chỉ tay về phía xa,

Nơi hai đống đá xanh xanh!

Than ôi! Cột đồng kia!

Là đất cũ của nước ta!

Từ thời Trưng Vương buổi trước,

Phục Ba đã vạch làm biên giới.

Bậc phấn son thật cũng anh hùng.

Muôn đời tiếng tăm còn vang dội.

Đáng thương tên gian phu nhúng tay vào vạc

Cắt đất dâng đi chẳng đoái tiếc gì.

Bờ cõi xưa vì thế luân lạc đi mất,

Đến nay đã hàng mấy trăm năm.

Khói mù cộng với thời gian,

Cảm khái việc xưa nay biết dường nào!

Bên này có núi Phân Mao,

Trời đã làm cho phần Bắc phần Nam bị chia tách.

Chia đã lâu rồi cần hợp lại,

Vết tích lạ này há lại bỏ không

-........

2.Trụ đồng là tượng đài ghi công trạng:

Từ một bộ sử nhà Nguyên có tên An Nam Chí Lược của Lê Tắc, người gốc Việt đời Trần theo quân Nguyên, sau viết sử cho nhà Nguyên :

"Xưa có truyền lại rằng: Ở nơi động Cổ Sum, tại Khâm Châu có cái cột đồng của Mã Viện và lời thề rằng: “Hễ cái trụ đồng này gãy, thì nước Giao Chỉ tiêu diệt”, vì thế, người Giao Chỉ mỗi khi đi ngang qua đều lấy đá, ngói, ném vào dưới chân cột đồng, nên chẳng bao lâu, nơi ấy hóa thành gò…”( An Nam chí lược, sđd, tr. 63).

Theo sử Khâm Định Thông Giám Cương Mục nhà Nguyễn có dẫn Thanh sử:

Sách Nhất Thống chí nhà Đại Thanh có chép: Tương truyền, cột đồng ở về đông Cổ Sâm châu Khâm, Mã Viện có thề rằng “Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt”, nghĩa là “cột đồng ấy gãy thì Giao Chỉ bị diệt” nên người Việt đi qua dưới chân cột đồng ấy cứ lấy đá bồi đắp lên mãi thành gò đống cao. Đó là vì sợ cột đồng ấy bị gãy đổ.” (Cương mục…, sđd, tr 110)

******

Nhận xét:

Ta nhận xét điều gì về ý nghĩa trụ đồng là cột mốc giữa sử học hai nước?

Như trên theo sử sách Tàu, từ Hán tới Tống nói đến cột đồng là nói đến mốc địa giới thuộc phạm vi đất Tàu. Từ một câu chỉ ghi nhiệm vụ của Mã Viện có cắm cột mốc, chẳng nói nơi nào. Vậy mà trên 200 năm sau, lần lượt sách Tàu mô tả Mã Viện cắm mốc địa giới càng lúc càng đi dần về phía nam nước ta hiện nay. Mốc xa nhất là hết nước Lâm Ấp, giáp nước Tây Đồ! Tây đồ là nước nào? Không hề có! Chỉ có nước " ý đồ" của chủ nghĩa bành trướng

Cái gian manh của sử Tàu là chỗ đó. Không phải ai cũng rãnh mà đọc hết sử. Tàu lừa được người ít đọc. Tàu cũng lừa được người sính cổ thư nhắm mắt tin, chẳng chút suy luận. Trong đầu cứ mãi xem đã là sử Tàu thì đáng tin cậy. Trời ạ! Mã Viện xâm lược năm 43 sau CN. Nước Lâm Ấp mới thành lập năm 190 sau CN, sau khi Mã Viện chết khoảng 150 năm! Lịch Đạo Nguyên thật yêu chuộng bành trướng, lật đật dời trụ đồng đến Đèo Cả liền.

Còn chính sử Việt thì sao? Nói ngược lại trụ đồng là mốc đất nhà Hán. Cắm mốc tại Khâm Châu, tức thành phố Ninh Minh, Quảng Tây nay. Có lẽ nhằm nhắc nhở hậu thế đất người Việt xưa tới đó. Vũ Huy Tấn, quan của Quang Trung đi sứ, được người Việt tại đây chỉ nơi chôn cột đồng, ông mắng " tên gian phu": Mạc Đăng Dung đã cắt đất này cầu phong nhà Minh. Cần phải lấy lại! Thời quân chủ lắm quan yêu nước.

Như vậy trụ đồng làm cột mốc xem như có thật, nhưng nằm ở đâu không biết vì đã chìm ngoài biển hoặc bị lấp đất chôn mất!

Thiển nghĩ, hãy thực tế một chút. Đồng là thứ kim loại bền, tuy không quý lắm nhưng chế tác nhiều công cụ dùng hàng ngày. Đem cắm nơi hoang vắng đừng nói tới trăm năm, chỉ vài năm là lục lâm thảo khấu chôm mất. Ngày nay dây đồng đang dẫn diện còn bị cắt trộm nói chi một cái cột to béo bở thời ấy.

Câu: "Đồng trụ chiết, Giao chỉ diệt " có không? Không tìm ra trụ đồng thì chẳng biết thật hư. Nhất Thống Chí nhà Thanh cũng chép lại câu đó theo An Nam Chí Lược của Lê Tắc, nhưng cũng không chắc, nên nhấn mạnh : tương truyền...

Cụ Nguyễn Văn Tố nói: "Lê Tắc là tên bán nước, bịa ra, đừng tin! " Song khách quan xét , Lê Tắc theo quân Nguyên, nhưng các ghi chép về thất bại của quân Nguyên ông đều tường thuật không che giấu. Hẳn là trong dân gian có lưu truyền câu: "Đồng trụ chiết, Giao chỉ diệt" ông mới ghi lại. Nhưng cả Lê Tắc lẫn các sử gia đều giải thích, Mã Viện khắc lên trụ đồng câu đó để thề hoặc khoe công trạng, mà lại dịch với nghĩa: Nếu trụ đồng gãy thì Giao Chỉ diệt. Thề hay khoe kiểu gì lạ vậy!? Có khác gì khuyến khích dân Việt gìn giữ trụ đồng, tức giữ nước. Hơn nữa Mã Viện đã diệt Giao Chỉ rồi, mà còn Nếu...gì nữa? Chỉ có thể lừa người mê tín giữ giùm cột mốc. Nên Nguyễn Du có câu :

Đồng trụ cận năng khi Việt nữ

(Trụ đồng chỉ lừa đàn bà con gái Việt)

Cho nên giả định Mã Viện khắc câu đó như là ghi công. Khả năng này lớn lắm vì Mã Viện có tính khoe khoang, phóng đại. Triều thần không ưa, mà có lẽ Quang Vũ Đế dùng ông chứ cũng không ưa mặc dù ông là cha vợ. Công trạng sử sách ghi là lớn nhưng không được tạc tượng ở Vân Đài, nơi tôn vinh các hiền thần, trong đó nhiều người công trạng kém hơn. Mã Viện chết, vợ con không dám đem về quê chôn, vì thiên hạ đồn, vua nghi ngờ giấu riêng của cướp được xứ người. Vợ con đành chôn ở một huyệt nhỏ, ngay góc tây ngoại thành cho mọi người thấy rằng không chôn theo vật quý nào! Thói quen chôn của theo người, không riêng ở Trung Hoa. Nhà càng giàu, mả càng to thì trước sau cũng bị đào nát xác.!

Vậy nếu để khoe công trạng thì câu đó chỉ có thể hiểu: Trụ đồng đã gãy, Giao Chỉ đã bị diệt. Ý này mới hợp với sự kiện lịch sử lưu truyền: Mã Viện thu hết trống đồng đúc con ngựa to kéo về Tàu và làm một trụ đồng ghi công trạng. Sử chép Mã Viện cướp vàng bạc, châu báu, sừng tê, ngà voi... là đương nhiên. Chứ đồng có gì quan trọng mà phải ghi?

Vấn đề quan trọng không phải kim loại đồng mà là trống đồng. Vậy trụ đồng là gì? Là ám chỉ nền văn hoá trống đồng. Sử nhấn mạnh Mã Viện thu trống đồng, cải luật lệ, chính là thực hiện việc Hán hoá.

Thiển nghĩ Mã Viện cũng không điên mà nấu trống chảy đúc thành con ngựa kéo về cho khổ nhọc như giai thoại. Người đọc sử khi đọc giai thoại cần liên hệ nghĩa ẩn dụ. Thực tế nếu là ta, ta chở tất về giao vua làm quà tặng. Đối với nước ngoài cái trống chiến lợi phẩm không có gì thiêng liêng. Song nó là công trình nghệ thuật. Dùng trang trí, khoe của hiếm, lẫn khoe thành tích. Đó là lý do vì sao ở Bắc Kinh nay vẫn còn nhiều trống đồng hệ Đông Sơn.

Từ 111TCN Phục Ba tướng quân Lộ Bác Đức chiếm Nam Việt đến mùa thu 39 SCN Hai Bà khởi nghĩa là 150 năm. Trải qua 150 năm đồng hoá dân Việt Bắc bộ vẫn vùng lên, 65 thành trì khắp Lĩnh Nam nhanh chóng giải phóng. Bắc bộ làm gì tới 65 thành? Con số đó toàn cõi Bách Việt hưởng ứng. Nhờ trống đồng lưu giữ lịch sử của Văn Lang bởi những hình vẽ trên trống. Toàn cõi Bách Việt vẫn còn dùng như di sản văn hoá. Nhờ đó mới liên kết sự đồng lòng.

Văn hoá trống đồng nặng chế độ mẫu hệ trong các bộ tộc. Đó là nét văn hoá khác với phía Bắc. Hình ảnh người mẹ được nhắc tới nhiều hơn người cha. Đến ngày nay còn nói đất mẹ, bà mẹ quê, ca dao mẹ, mẹ Việt Nam...ít khi nói đất cha, chẳng ai dùng: ông cha quê, ca dao cha, cha Việt Nam. Ấy là thuận lẽ đời sống. Từ lúc bú mớm đến lúc trưởng thành, hình ảnh người mẹ luôn thân cận bên đời một người Việt. Đọc sử sách Trung Hoa, ta thường thấy trả thù cha, trả thù anh, nối nghiệp cha... Gần như không thấy nói trả thù cho mẹ, cho chị, nối nghiệp mẹ, đất mẹ, quê mẹ...Không phải ngẫu nhiên người Việt hay nói Nho học trọng nam khinh nữ, người Hoa lại coi bình thường. Hai khía cạnh văn hoá khác nhau.

Năm 43, chế độ mẫu hệ còn đậm nét. Hai Bà Trưng là ngọn cờ lớn tập hợp, các nữ tướng là những ngọn cờ địa phương. Nhưng chỉ huy chiến đấu hiệu quả tất nhiên phải nam giới. Cho đến 200 năm sau, dù bị giáo hoá hạ thấp vai trò phụ nữ: tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử; Bà Triệu vẫn là ngọn cờ kháng chiến chống quân Ngô.

Tàu có thói quen nói xấu người nước khác nhất là khi chiến thắng. Cho nên vì sử sách bị đốt hết ta buộc phải tham khảo sử Tàu, mục đích chính là so năm tháng. Chứ không phải cái gì sử Tàu viết cũng nhắm mắt tin theo. Do tin, nhiều người cứ đem mấy chữ Tượng Quận, Lâm Ấp ra mà tán: quân Tần đã chiếm tới miền Trung( Tượng Quận: đất có nhiều voi).Mã Viện đã cho quân cắm mốc ở núi Đá Bia ranh giới Phú Yên -Khánh Hoà ( Lâm Ấp: đất nhiều rừng!). Thực ra Tượng Quận là tên gọi một huyện giáp Quảng Tây khi nhà Tần chiếm được Quảng Đông lập ra kèm với hai huyện khác là Quế Lâm và Nam Hải. Thấy chữ tượng trùng nghĩa voi nên áp vào trung bộ nhiều voi. Thấy có chữ Lâm đem áp vào Lâm Ấp. Mã Viện cắm mốc thì cao lắm là cắm ở đèo Ngang. Chứ làm gì cắm tận núi đá bia Phú Yên vốn có tên là Tượng Lâm mới khai phá sau đó 150 năm! Các vị sính chiết tự chữ Hán khéo mà vẽ vời áp đặt.

Vua quan nhà Hán hiểu rằng họ bị sơ xuất trong việc cho duy trì sử dụng trống đồng. Nó là bộ sử bằng ảnh của nhà nước Văn Lang( xem giải mã trống đồng). Lần này họ sẽ tiêu diệt triệt để đền tích, văn hoá phẩm người Việt. Tàu đã đúng và đã thành công cai trị thêm 900 năm. Người Việt không còn biết nhiều về lịch sử, chỉ còn truyền miệng, đến nỗi ngày nay nhiều người còn tin người Việt thời đó chưa biết dùng chữ viết. Sức mạnh hủy diệt văn hoá là vậy.

Nhưng Tàu vẫn còn sơ xuất nên năm 938, Ngô Quyền lại tái dựng nền độc lập đến nay. Tàu đã để sót điều gì? Ấy là điều quan trọng bậc nhất hình thành một dân tộc: ngôn ngữ riêng của người Việt. Đó là lý do vì sao Trung Quốc ngày nay đưa tay chân hô hào: hãy học lại chữ Hán, Nho học là tâm hồn của Á đông.! Chúng muốn xoá bỏ vũ khí mạnh mẽ nhất của người Việt. Ít người nghe theo, nên trước mắt khuyến khích phá hoại chữ quốc ngữ, đưa ra những cách ký âm "nửa người nửa ngợm nửa đười ươi!" gọi là cải tiến. Mất lãnh thổ còn giành lại được, mất ngôn ngữ riêng là xoá sổ vĩnh viễn một dân tộc. Thâm thay!

Trong Sử Việt Cho Cháu chúng tôi giải thích cho trẻ em: Đồng trụ chiết, Giao chỉ diệt là tương truyền của người Việt tỏ thái độ vừa tiếc nuối vừa kết án Tàu hủy hoại văn hoá trống đồng của dân Việt.

Dùng trụ đồng để làm cột mốc là chuyện nghe hài hước, trừ phi các nhà sử học tìm ra một chi tiết trong sử Tàu, rằng Tàu cũng từng dùng trụ đồng để làm mốc ranh giới ở các nước khác khi xâm lược mở rộng lãnh thổ.

Nhưng nếu một trụ đồng như là tượng đài khắc những dòng chữ kể công đó, dân Việt mất nước dĩ nhiên phải thấy là một điều sỉ nhục, mới ném đất lấp đi. Tâm lý của con người, tính tự tôn dân tộc ở đâu cũng vậy. Chứ không phải dân Việt mê tín bị lừa giữ hộ cái trụ bằng đồng đánh dấu ranh giới nước thuộc địa. Nếu được canh giữ cẩn mật không bị trộm, thì các cuộc khởi nghĩa sau cũng đã đốn rồi, đừng đào bới sách Tàu chứng minh điều không thể. Ở đâu cũng có truyền thuyết, đọc một truyền thuyết cần hiểu đúng nghĩa ẩn dụ là đủ.

Cũng như tâm trạng của nhà thơ vô danh khi đọc sử, nói ở đầu bài. Đọc sử thấy lý giải không thông, đã kết theo ý mình. Nhắc tới trụ đồng, là nhắc đến nỗi hận mất nước :

Ai đó chép công ta chép oán

Công riêng ai đó oán ta chung.